S.6 Luganda Okuweesa Culture 2 (1) Caltec S.6

1 Bya. Ssekimwanyi Musa – 0705 33 27 05 / 07 77 023795 Bya, SSEKIMWANYI MUSA - 0705 33 27 05 / 0777 023795 Asomesa mu Kyaddondo S.S Matugga. OKUWEESA MU BUGANDA Omulimu gw’okuweesa gwadda nnyo, era gwe gumu ku mirimu emingi ennyo Abaganda gye baakolanga mu byalo byabwe. Abaganda baakakasanga nti omuntu asinga bonna amagezi obukugu n’obuyiiya, ye muweesi. Omulimu gw’okuweesa gwatandikira Buddu , essaza eryanyagibw a ku Bunyoro. Kigambibwa nti okuweesa kwatandikira ku mulembe gwa Ssekaba ka Jjunju; era ne gutinta nnyo ku mulembe gwa Ssekabaka Muwanda Ssekabak a Mawanda yakyaza Omunyoro kafulu mu kuweesa eyali ayitiibwa KAKONGE . Olw’obuganzi eri Ssekabaka Mawanda, Kakonge yaweebwa (Ssekabaka Mawand ayawa Kakonge) ekyalo Nnamumira mu Kyaggwe. Mu bintu ebyaweesebwanga mwalingamu obwambe, amafumu, enkumbi , Embazzi , amajambiya, ensimo, Emyambe gy’Abalubaale, Empis , Enkato, endege, akayyuuya n’ebirala. OKUWEESA KWENNYINI. Nga tuzze ku mulimu gwennyini ogw’okuweesa, abawesi baasokang a kunoonya n’okusima amayinja agalimu ekyuma agayitibwa AMATALE; okuva mu nsozi oba ku mbalama z’ennyanja Nalubaale. Bwe baagafunanga, baagatwalanga mu kifo ekimu okugasaanuusa. Baasimanga ekinnya ekitonotono ne bakizimbako akasenge ke bayita EMBIGU, oku tangira omuliro okubookya. Embigu baagizimbanga okwetooloola ekinnya mu ttaka ly’enkulukuku . Ku kinnya n’embigu byateekebwangako. EMIVUBO (Bino biba bituli ebirekebwa mu mbigu oba akasenge akeetooloola ekinnya). Emivubo gyasibwangako eddiba ly’endig a ensowole nga kuliko ENKERO (emidumu) omuweesi ly’akozesa okufukuta empewo mu kinnya, okutuusa amayinja lwe gaasaanuukanga. Mu kinnya wansi, basoookangayo ebinyusi by’ebitoogo ne bazzaako amayinja amatale ate kungulu ne basembyako Amanda amagumu amand a gano gaatokebwanga mu miti emigumu nga akamenyambazzi, enzo, omuzzaŋŋanda, omuttampindi , kibeere ennongo n’emirala. Ebyo nga biwedde, olweggulo ennyo batandika okufukuta ebyuma byabwe. Okufukuta kukolebwa kiro olw’okwewala ebbugumu n’omusana, era omulimu guno gwakolwanga kumpi kukeeseza ddala budde; anti buli kin nya kyabeerangako emivubo nga munaana. Amayinji nga gasaanuuse, gakulukutira mu binyusi, ate nga nabyo biyidde bifuuse evvu. Evvu …